مبانی نظری و پیشینه پژوهشی بررسی و نقد آیات ولایت (ابلاغ، ولایت، اکمال، اولی‌الأمر) در کتاب تفسیر المنار

با سحافایل در خدمت شما هستیم با «پیشینه پژوهشی و تحقیق و مبانی نظری بررسی و نقد آیات ولایت (ابلاغ، ولایت، اکمال، اولی‌الأمر) در کتاب تفسیر المنار» که بطور کامل و جامع به این مبحث پرداخته و نیاز شما را به هرگونه جستجوی بیشتری برطرف خواهد نمود.

فهرست محتوا

فصل اول: کلیات و مفاهیم.

گفتار اول: کلیات.

الف) تعریف و تبیین موضوع.

ب) پیشینه تحقیق.

ج) اهمیت موضوع.

د) ضرورت تحقیق.

هـ) اهداف تحقیق.

و) سؤالات اصلی و فرعی.

1. سؤال اصلی تحقیق.
2. سؤالات فرعی تحقیق.

ز) فرضیه‌های تحقیق.

1. فرضیه اصلی تحقیق.
2. فرضیه‌های فرعی تحقیق.

ح) روش تحقیق.

گفتار دوم: مفاهیم.

الف) امامت.

تعریف لغوی امامت.

تعاریف متکلمان اسلامی.

تعاریف عام.

تعاریف خاص.

نکات تکمیلی و نتایج به دست آمده از معنا و مفهوم امامت.

ب) آیات الولایه.

1-آیه ولایت.

2-آیه اولی الأمر.

3-آیه اکمال.

4-آیه ابلاغ.

گفتار سوم: آشنایی با تفسیر المنار و مولف آن رشید رضا.

الف) تفسیر المنار.

اشتراکات و تفاوت‌های عبده و رشید رضا در تفسیر.

ملاک‌های ضروری در تفسیر، از نگاه المنار.

ویژگی‌های تفسیر المنار.

تفسیر عقلانی دین.

ارزش عقل در تفسیر المنار.

بازتاب روش عقلی در المنار.

گرایش اجتماعی المنار.

المنار، روایات تفسیری و روش برداشت از قرآن.

شیوه نقل روایات در تفسیر المنار.

کاستی‌های تفسیر المنار.

ب) جایگاه تفسیر المنار نزد اهل سنت و شیعه.

ج) مولف؛ رشید رضا.

فصل دوم: نقد و بررسی دیدگاه المنار در مورد آیه ولایت.

گفتار اول: نظریه المنار در تفسیر آیه ولایت.

گفتار دوم: شأن نزول آیه.

سبب نزول آیه شریفه و اعتبار اسناد خبری.

روایت یکم) « ابن عباس» و خبر سبب نزول آیه «ولایت».

روایت دوم) امام باقرj و قصه نزول آیه شریفه.

روایت سوم) امام صادقj و حکایت نزول آیه ولایت و منکران آن.

روایت چهارم) ابن عباس و حکایت نزول آیه به طریق دیگر.

روایت پنجم) عمار بن یاسر و حکایت نزول آیه کریمه.

روایت ششم) امام صادقj و بازگویی قصه نزول آیه ولایت.

گفتار سوم: مقایسه نظریه المنار با تفاسیر مهم عامه.

نظریه‌ی اول: دیدگاه طبری.

نظریه‌ی دوم: دیدگاه زمخشری.

نظریه‌ی سوم: دیدگاه فخر رازی.

نظریه‌ی چهارم: دیدگاه شهاب الدین الوسی.

سروده «حسان بن ثابت».

گفتار چهارم: بررسی نظریه المنار در آیه ولایت با تفاسیر شیعه و روایات

گفتار پنجم: نقد نظریه‌ی المنار.

اشکال اول: تمسک به قاعده‌ی سیاق در معنایابی واژه‌ی ولی.

اشکال دوم: به کار بردن لفظ جمع و اراده‌ی مفرد.

اشکال سوم: معنای رکوع در آیه خضوع است.

اشکال چهارم: عدم استفاده‌ی علیj برای استدلال آیه ولایت به اثبات امامت و ولایت خویش.

فصل سوم: نقد و بررسی دیدگاه المنار در مورد آیه اولی الأمر.

گفتار اول: نظریه المنار در تفسیر آیه اولی الأمر.

گفتار دوم: شأن نزول آیه.

گفتار سوم: مقایسه نظریه المنار با تفسیر مهم عامه.

آیه اولی الأمر و مفسران اهل سنت.

تبیین دو نظریه مفسرین اهل سنت در مورد مصادیق آیه اولی الأمر

خاستگاه، تبیین و دلایل دو نظریه.

دیدگاه زمخشری در تفسیر کشاف از آیه اولی الأمر.

گفتار چهارم: بررسی نظریه المنار با تفاسیر شیعه و روایات.

روایات تفسیرگر معنای مصداق لطظ اولی الأمر.

گفتار پنجم: نقد نظریه‌ی المنار.

اشکال اول: اولی الأمر چه کسانی هستند؟.

اشکال دوم: تفسیر اولی الأمر از امام معصوم ناسازگار با سیاق آیه

اشکال سوم: عدم ذکر اسامی ائمهb در قرآن.

فصل چهارم: نقد و بررسی دیدگاه المنار در مورد آیات ابلاغ و اکمال  

گفتار اول: شأن نزول آیات.

واقعه تاریخی شأن نزول آیات.

شأن نزول آیه از زبان مفسران.

الف: علی بن ابراهیم قمی.

ب: محمد بن حسن طوسی.

ج: ابونصر محمدبن مسعود عیاشی.

د: ابن کثیر دمشقی.

هـ: نظام الدین نیشابوری.

و: واحدی نیشابوری.

ز: ثعلبی.

شأن نزول آیه از زبان محدثان.

1-قصه غدیر از زبان زیدبن ارقم.

2-قصه غدیر به روایت شهربن حوشب.

3-احمد بن یحیی بلاذری و ماجرای غدیر.

4- ابی سعید خدری و گزارش غدیر.

5-شیخ صدوق و بازگویی حدیث غدیر به روایت ابن عباس.

6-نسائی و خبر غدیر خم از سعدبن ابی وقاص.

7- ابن اثیر و گزارش غدیر به روایت زهری.

گفتار دوم: بررسی نظریه المنار در آیات ابلاغ و اکمال با تفاسیر شیعه.

دیدگاه مفسران شیعه در مورد آیه ابلاغ و اکمال.

گفتار سوم: مقایسه نظریه المنار با تفاسیر مهم عامه.

دیدگاه فخررازی.

دیدگاه رشیدرضا.

گفتار چهارم: نظریه المنار در تفسیر آیات ابلاغ و اکمال.

گفتار پنجم: نقد نظریه‌ی المنار.

اشکال اول: تردید در اعتبار اخبار واقعه‌ی غدیر.

اشکال دوم: عدم برداشت معنای اولی از مولی.

اشکال سوم: نفی دلالت آیه‌ی ابلاغ بر امامت با استفاده از قاعده‌ی سیاق.

اشکال چهارم: آغاز بحث امامت بعد از عصر رسالت.

اشکال پنجم: احتجاج نجستن امام علیj از آیات ابلاغ و اکمال بر امامت خویش.

نتیجه‌گیری.

فهرست منابع و مآخذ

گفتار اول: کلیات

الف) تعریف و تبیین موضوع

امامت پژوهی و مبحث ولایت در علم کلام جایگاه ویژه‌ای دارد. که گستره مباحث آن در دو جایگاه امامت عامه و خاصه مورد بررسی قرار می‌گیرد. در امامت عامه مباحثی مانند تعریف امامت، ضرورت وجود رهبر در جامعه، صفات امام، چگونگی نصب امام، اطاعت از امام، جایگاه امام و … که شامل تمام ائمه می‌شود مطرح می‌شوند که این مبحث بین شیعه و سنی نیز مورد اختلاف است. همچنین در امامت خاصه نیز که به مصادیق بر می‌گردد نیز مانند امامت عامه دو دیدگاه مشخص وجود دارد، دیدگاه اول از اهل سنت است که معتقدند پیامبرk هیچ کس را به عنوان جانشین خود معرفی نکرده است و امت پس از آن حضرتk وظیفه داشتند جانشین آن حضرتk و پیشوای خویش را برگزینند. دیدگاه دوم از شیعه امامیه است که امامت را براساس نصب و تعیین خداوند می‌دانند و براین باورند که امامت در راستای نبوت و تعیین امام مانند پیامبر بر عهده خداوند است. شیعه امامیه برای اثبات دیدگاه خویش دلیل‌های قطعی فراوانی از حکم کتاب، سنت و عقل دارد که نوشتار حاضر بررسی موضوع و اثبات امامت و زعامت و رهبری امام علیj به وسیله آیات ولایت، اولی الأمر، تبلیغ و اکمال و … است که در تفسیر المنار رشید رضا به شکل دیگری تبیین و برداشت شده است.

در این تحقیق، در پی نظر المنار، دیدگاه چند تن از مفسران مشهور عامه نیز آورده شده است. نه از این منظر که مؤید نظر هم‌مسلک خویش بیان شود، بلکه به این جهت که اظهار و اثبات شود که نظرات عموم مفسران عامه به خصوص در مورد آیات الولایة و ولایت و امامت امیرالمؤمنینj و برداشت آنها از آیات، شبیه به هم بوده و پاسخ به یکی از آنها، بقیه را نیز پوشش می‌دهد و پاسخ‌ها بر اساس علم و عقل و منطق استور بوده و با اینکه بر اساس پایه این تحقیق که اثبات عقیده شیعه با استفاده از تفاسیر مهم علمای شیعه است، اما بی گمان در پاسخ و استدلال عقلی و منطقی از زبان هر کس حتی خصم باشد باید پذیرت و لجاجت و تعصب را کنار گذاشت.

از جمله دیدگاه عمومی اهل سنت در مورد خلافت و امامت بر آن است که امام از سه راه برگزیده می‌شود: انتخاب، انتصاب و وصایت. آنان خلافت خلفای چهارگانه را از طریق انتخاب می‌دانند، اما در اینکه چه کسانی حق دارند خلیفه را انتخاب کنند، رأی یکسانی ندارند؛ اعتقاد رایج میان اهل سنت آن بود که کسانی می‌توانند در انتخاب خلیفه شریک و سهیم باشند که صلاحیت نمایندگی از سوی جامعه و امت اسلامی را داشته باشند که اینان را «اهل حل و عقد» می‌نامند، اما باز در همین جهت این پرسش پیش آمد که افراد اهل حل و عقد چه تعداد هستند؟ اهل سنت جواب روشن و مرز تعریف‌شده‌ای از مفهوم و مصداق اهل حل و عقد و مبنای مشروعیت رأی آنان ارائه نمی‌دهند.

باری در نزد عموم اندیشمندان اهل سنت تا پایان قرن چهارم این ابهام و پرسش‌ها در ارتباط با موضوع خلافت و امامت وجود داشت، با این وصف مسئولیت امام را بعد از رسیدن به امامت در موارد ذیل یاد کرده‌اند:

1. داوری در اختلافات و منازعات
2. هدایت و رهبری در جنگ
3. پاسداری و دفاع از دین
4. حفظ قلمرو جغرافیای اسلام
5. صدور حکم و مجازات خلافکاران
6. جهاد بر ضد کسانی که از قبول اسلام سر باز زده یا از حاکمیت نافرمانی کرده‌اند.
7. سازمنادهی و اداره‌ی مالیات و جمع‌آوری آن
8. پرداخت حقوق و دستمزد اداره‌کنندگان اموال و ثروت‌های عمومی(انفال)
9. نصب و عزل کارگزاران
10. تجهیز سپاهیان در حراست از مرزهای سرزمین‌های اسلامی.

معتقدات عمومی اهل سنت در موارد یاد شده خلاصه نمی‌شود. آنان معتقدند: خدای متعال سه مأموریت و مسئولیت به دوش رسول بزرگوار اسلامk قرار داده است:

1. رهبری و سرپرستی اداره‌ی امور زندگی روزمره‌ی جامعه‌ی اسلامی
2. هدایت و رهبری معنوی امت مسلمان
3. تشریع و تبیین و تفصیل قوانین و احکام دینی.

اهل سنت بر این عقیده‌اند که خلیفه و امام در زمان تصدی پست امامت و خلافت، دو وظیفه‌ی نخست را بر دوش دارد، ولی مسئولیت اخیر به جانشین پیامبر داده نشده است. جانشین وی حق ندارد تفسیر جدیدی از دین و مسائل آن ارائه دهد و او تنها می‌تواند عقاید موجود در نزد مسلمانان را پاسداری کند

فهرست منابع

قرآن کریم

نهج البلاغه

1. ابن ابی حاتم، عبدالرحمن، تفسیر القرآن العظیم، السعودیة، مکتبة نزار مصطفی الباز، 1419 هـ.ق.، چاپ اول.
2. ابن اثیر، مبارک بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابه، بیروت: دار المعرفة، 1422هـ.ق.، چاپ دوم.
3. ابن جوزی، ابوالفرج، زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت: دار دالکتاب العربی، 1433هـ.ق.، چاپ اول.
4. ابن حنبل، احمد بن محمد، مسند احمد، بیروت: دار الفکر، 1420، چاپ دوم.
5. ابن خلدون، عبدالرحمن، مقدمة ابن خلدون، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1427هـ.ق.، چاپ اول.
6. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1418 هـ.ق.، چاپ دوم.
7. ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، بیروت: دار الأضواء، 1412هـ.ق.
8. ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بی تا، بی جا، بی نا.
9. ابن عطیة، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر کتاب عزیز، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1422هـ.ق.، چاپ اول.
10. ابن فارس، احمد، معجم المقاییس فی اللغة، قم: مرکز النشر، 1405هـ.ق.
11. ابن کثیر، اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1419هـ.ق.، چاپ اول.
12. ابن کثیر، عماد الدین، البدایة و النهایة، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1417هـ.ق.، چاپ دوم.
13. ابن مغازلی، علی بن محمد، مناقب علی بن ابی طالبj، تحقیق محمدباقر بهبودی، تهران: المکتبة الاسلامیة، 1402هـ.ق.، چاپ دوم.
14. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، 1414 هـ.ق.، چاپ سوم.
15. اصفهانی، ابو نعیم، حلیة الأولیاء، بیروت: دار الفکر، بی تا.
16. امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، قم: مرکز الغدیر، 1416 هـ.ق.، چاپ اول.
17. اندلسی غرناطی، ابو حیان، البحر المحیط فی التفسیر، بیروت: دار الفکر، 1420 هـ.ق.
18. آلوسی، شهاب‌الدبن محمد، روح المعانی فی تفسیر القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1415 هـ.ق.، چاپ اول.
19. بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، قم: بنیاد بعثت، 1416 هـ.ق.، چاپ اول.
20. ــــــــــــــــــ، غایة المرام و حجة الخصام، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، 1422 هـ.ق.، چاپ اول.
21. بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1417 هـ.ق.
22. بغدادی، علی بن محمد، تفسیر لباب التأویل فی معانی التنزیل (الخازن)، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1415 هـ.ق.، چاپ اول.
23. بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل (تفسیر بغوی)،
24. بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، بیروت: دار الفکر، 1417 هـ.ق.، چاپ اول.
25. بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1418 هـ.ق.، چاپ اول.
26. بیهقی، احمد بن حسین، سنن بیهقی، بیروت: دار المعرفة، بی تا.
27. تفتازانی، سعدالدین، شرح العقائد النسفیة، مولوی محمد عارف، 1346، بی جا.
28. ثعالبی، عبدالرحمن، جواهر الحسان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1418 هـ.ق.، چاپ اول.
29. ثعلبی نیشابوری، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1422 هـ.ق.، چاپ اول.
30. جرجانی، میر سید شریف، شرح المواقف، قم: الشریف الرضی، 1412هـ.ق.
31. حاکم حسکانی، عبدالله بن احمد، شواهد التنزیل، قم، 1380هـ.ق.، بی نا.
32. حر عاملی، شرف‌الدین، إثبات الهداة، بیروت: مؤسسة الأعلمی، 1425 هـ.ق.
33. حقی بروسوی، اسماعیل، روح البیان، بیروت، دار الفکر، بی تا.
34. حلی، ابن بطریق، عمدة عبون صحاح الأخبار، قم: موسسة النشر الاسلامی، 1407هـ.ق.، چاپ اول.
35. حلی، حسن بن یوسف، کشف الیقین، قم: دار الهجرة، بی تا.
36. حموینی، ابراهیم، فرائد السمطین، بیروت: مؤسسة المحمودی، 1398 هـ.ق.، چاپ اول.
37. حوی، سعید، الأساس فی التفسیر، قاهره: دارالسلام، 1412 هـ.ق.، چاپ سوم.
38. حویزی، عبد علی، نور الثقلین، قم: اسماعیلیان، 1415 هـ.ق.، چاپ چهارم.
39. حیدری، سید محمد، قصص و نصوص، قم، بوستان کتاب، 1390.
40. خوارزمی، احمد بن محمد، المناقب، قم: مؤسسة نشر الإسلامی، 1417 هـ.ق.، چاپ سوم.
41. دینوری، ابن قتیبة، الامامة و السیاسة، قم: منشورات الشریف الرضی، 1371 هـ.ق.
42. رازی، ابوالفتح، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد: آستان قدس رضوی، 1413هـ.ق.
43. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تهران: المکتبة المرتضویة، 1363، چاپ دوم.
44. رشید رضا، محمد، المنار فی تفسیر القرآن، بیروت: دار الفکر، چاپ دوم، بی تا.
45. زحیلی، وهبة بن مصطفی، التفسیر المنیر، بیروت: دار الفکر المعاصر، 1418 هـ.ق.، چاپ دوم.
46. زرکشی، محمد بن عبدالله، البرهان فی علوم القرآن، بیروت: دار المعرفة، 1410 هـ.ق.، چاپ اول.
47. زمخشری، جار الله، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی، 1407 هـ.ق.، چاپ سوم.
48. سبزواری، تفسیر مواهب الرحمان، قم: المرکز العالمی، 1413 هـ.ق.، چاپ سوم.
49. سلمی دمشقی، تفسیر القرآن، بیروت: دار الکتاب العربی، 1408 هـ.ق.، چاپ سوم.
50. سید بن طاووس، جمال الدین، سعد السعود للنفوس، تحقیق فارس الحسون، قم: دلیل، 1421 هـ.ق.، چاپ اول.
51. سید بن قطب، فی ظلال القرآن، بیروت: دار الشرق، 1412 هـ.ق.، چاپ هفدهم.
52. سید مرتضی، علی بن حسین، الشافی فی الإمامة، تهران: مؤسسة الصادق، 1410 هـ.ق.، چاپ دوم.
53. سیوطی، جلال‌الدین، الباب النقول فی اسباب النزول، تحقیق بدیع السید اللحام، بیروت: دار الهجرة، 1410 هـ.ق.، چاپ اول.
54. ـــــــــــــــــــ، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1404هـ.ق.
55. شوشتری، قاضی نورالله، إحقاق الحق و إزهاق الباطل، تحقیق شهاب‌الدین نجفی مرعشی، قم، 1405 هـ.ق.، چاپ اول، بی نا.
56. شوکانی، محمد بن علی، فتح القدیر، بیروت: دار ابن کثیر، 1414 هـ.ق.، چاپ اول.
57. شیخ مفید، محمد بن نعمان، ارشاد، بیروت: مؤسسة الأعلمی، 1399 هـ.ق.، چاپ سوم.
58. ــــــــــــــــــــــــــ، الفصول المختارة، بیروت: مؤسسة الأعلمی، 1407هـ.ق.
59. صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن، تهران: فرهنگ اسلامی، 1410 هـ.ق.، چاپ اول.
60. صدوق، محمد بن علی، الخصال، تهران: علمیه اسلامیه، بی تا.
61. ــــــــــــــــــــــ، امالی، قم: دار العلم، 1411 هـ.ق.، چاپ دوم.
62. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: اسماعیلیان، 1391 هـ.ق.، چاپ دوم.
63. طبرسی، ابو منصور، احمد بن علی، احتجاج، تهران: دار الأسوة، 1416 هـ.ق.، چاپ دوم.
64. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، 1373، چاپ سوم.
65. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، بیروت: دار الکب العلمیة، 1407هـ.ق.
66. طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی تا.
67. ـــــــــــــــــــــــ، تلخیص الشافعی، قم: دار الکتب الإسلامیة، بی تا.
68. عباشی، محمد بن مسعود، تفسیر القرآن، تهران، چاپخانه علمیه، 1380هـ.ق.
69. عسقلانی، ابن حجر، الاصابة فی تمییز الصحابة، بیروت: دار الکتاب العلمیة، 1415هـ.ق.، چاپ اول.
70. ـــــــــــــــــ، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408هـ.ق.، چاپ چهارم.
71. عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، تهران: چاپخانه علمیه، 1380هـ.ق.
72. فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب (تفسیر کبیر)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1420 هـ.ق.، چاپ سوم.
73. فیض کاشانی، ملا محسن، تفسیر الصافی، تهران: الصدر، 1415 هـ.ق.، چاپ دوم.
74. قاسمی، محمد جمال‌الدین، محاسن التأویل، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1418 هـ.ق.، چاپ اول.
75. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران: ناصر خسرو، 1364، چاپ اول.
76. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم: دار الکتاب، 1367، چاپ چهارم.
77. کاردان، رضا، امامت و عصمت امامان معصومb در قرآن، قم: مجمع جهانی اهلی بیتb، 1385.
78. کلبی، ابن جزی، التسهیل لعلوم التنزیل، بیروت: دار الأرقم، 1416هـ.ق.، چاپ اول.
79. کمال الدین، محمد بن طلحه، مطالب السؤال، تهران، 1285 هـ.ق.، بی نا.
80. کیاطبری، علی بن محمد، احکام القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1405 هـ.ق.، چاپ دوم.
81. ماتریدی، محمد بن محمد، تأویلات اهل السنة، قاهره: لجنة القرآن و السنة، 1391هـ.ق.
82. ماوردی، علی بن محمد، النکت و العیون، تحقیق السیدن بن عبدالمقصود، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی تا.
83. مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، تهران: المکتبة الإسلامیة، 1365، چاپ دوم.
84. مراغی، مصطفی، تفسیر المراغی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی تا.
85. مظفر، محمدحسین، دلائل الصدق، قاهره: دار المعلم، 1396 هـ.ق.، چاپ دوم.
86. مظهری، محمد ثناء الله، تفسیر المظهری، پاکستان: مکتب رشدیه، 1412هـ.ق.
87. معرفت، محمدهادی، التفسیر و المفسرون، مشهد: الجامعة الرضویة للعلوم الإسلامیة، 1384، چاپ دوم.
88. مغنیه، محمد جواد، الکاشف، تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1424 هـ.ق.، چاپ اول.
89. میبدی، رشید الدین، کشف الاسرار و عدة الأبرار، تهران: امیر کبیر، 1371، چاپ سوم.
90. نسائی، احمد بن شعیب، خصائص امیرالمؤمنین علی بن ابی طالبj، قاهره: التقدم، 1348هـ.ق.
91. نسفی، ابو حفص، مدارک التنزیل و حقائق التأویل، تهران: سروش، 1367، چاپ سوم.
92. نووی، محمد بن عمر، مراح لبید لکشف معنی القرآن المجید، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1417 هـ.ق.، چاپ اول.
93. نیشابوری، نظام الدین، غرائب القرآن و رغائب الفرقان، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1416 هـ.ق.، چاپ اول.
94. نیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر، قم: دار الهجرة، 1405 هـ.ق.، چاپ اول.
95. واحدی نیشابوری، علی بن محمد، اسباب النزول، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1411 هـ.ق.
96. ــــــــــــــــــــــــــــــــ، الوسیط فی تفسیر القرآن المجید، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1416 هـ.ق.، چاپ اول.
97. الهویزی، نور الثقلین، قم: العلمیة، 1112هـ.ق.